Państwowa Inspekcja Pracy z nowymi uprawnieniami. Czy przedsiębiorcy mają się czego obawiać?
8 lipca 2026 roku weszły w życie jedne z najważniejszych zmian dotyczących Państwowej Inspekcji Pracy od wielu lat. Dyskusja wokół nowych przepisów koncentruje się głównie na jednym zagadnieniu: możliwości kwestionowania umów cywilnoprawnych i uznawania, że w rzeczywistości strony łączył stosunek pracy.
W przestrzeni publicznej pojawiają się dwa skrajne stanowiska. Z jednej strony słyszymy, że nowe przepisy mają chronić osoby zmuszane do fikcyjnego samozatrudnienia lub zawierania umów zlecenia zamiast umów o pracę. Z drugiej strony przedsiębiorcy obawiają się, że granica pomiędzy legalną współpracą cywilnoprawną a stosunkiem pracy stanie się jeszcze bardziej niepewna.
Prawda, jak zwykle, znajduje się pośrodku.
Co faktycznie się zmieniło?
Nie zmieniła się definicja stosunku pracy zawarta w art. 22 Kodeksu pracy. Nadal decydujące znaczenie mają rzeczywiste warunki wykonywania obowiązków, a nie sama nazwa podpisanej umowy.
Zmieniły się natomiast narzędzia, jakimi dysponuje Państwowa Inspekcja Pracy.
Inspektor pracy może obecnie, po przeprowadzeniu kontroli i analizie okoliczności, nakazać usunięcie naruszeń. Jeżeli przedsiębiorca nie zastosuje się do tego polecenia, Okręgowy Inspektor Pracy może wydać decyzję administracyjną stwierdzającą istnienie stosunku pracy albo skierować sprawę do sądu. Jednocześnie PIP uzyskała znacznie szerszy dostęp do danych z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych i Krajowej Administracji Skarbowej, co zwiększa możliwości typowania podmiotów do kontroli. (Okręgowy Inspektorat Pracy w Olsztynie)
Problem zaczyna się tam, gdzie kończy się teoria
Założenie ustawodawcy jest zrozumiałe. Państwo chce eliminować sytuacje, w których pracownik formalnie podpisuje umowę cywilnoprawną, choć faktycznie wykonuje obowiązki jak pracownik etatowy.
Nie można jednak zapominać, że rynek pracy nie składa się wyłącznie z patologii.
Coraz więcej specjalistów świadomie wybiera współpracę B2B lub umowę cywilnoprawną. Często oczekują większej swobody organizacji pracy, samodzielności, wyższego wynagrodzenia czy możliwości współpracy z wieloma podmiotami jednocześnie. Dla wielu przedsiębiorców taki model jest również naturalnym sposobem organizacji działalności.
Powstaje więc zasadnicze pytanie.
Czy każda umowa cywilnoprawna, która przypomina etat, powinna zostać zakwestionowana, nawet jeśli obie strony świadomie wybrały właśnie taki model współpracy i żadna z nich nie zgłasza zastrzeżeń?
Ocena umowy nie zawsze jest oczywista
Nowe przepisy powodują, że ogromne znaczenie będzie miała ocena konkretnego stanu faktycznego.
To właśnie tutaj pojawiają się największe obawy przedsiębiorców.
O charakterze współpracy będzie decydować analiza wykonywanej pracy, stopnia podporządkowania, miejsca jej wykonywania, organizacji czasu pracy czy sposobu rozliczeń. W praktyce oznacza to, że urzędnik prowadzący kontrolę będzie oceniał relację gospodarczą pomiędzy stronami i wyciągał wnioski o jej charakterze prawnym.
Nie chodzi o podważanie kompetencji inspektorów pracy. Warto jednak zauważyć, że osoby prowadzące kontrole, mimo odbytych szkoleń i przygotowania zawodowego, nie są stronami zawieranej umowy ani uczestnikami codziennej współpracy przedsiębiorcy i wykonawcy. Tymczasem skutki ich oceny mogą mieć bardzo daleko idące konsekwencje finansowe i organizacyjne.
Dlatego właśnie tak istotne staje się prawidłowe przygotowanie dokumentacji już na etapie zawierania współpracy.
Dobra umowa to dziś nie formalność
Przedsiębiorcy coraz częściej koncentrują się na treści samej umowy. To ważne, ale niewystarczające.
Znaczenie ma również sposób wykonywania współpracy w praktyce. Nawet najlepiej przygotowana umowa nie ochroni przedsiębiorcy, jeżeli rzeczywiste warunki wykonywania obowiązków będą odpowiadały stosunkowi pracy. Z drugiej strony poprawnie zaprojektowana współpraca, właściwa dokumentacja oraz odpowiednio skonstruowane prawa i obowiązki stron mogą znacząco ograniczyć ryzyko sporów.
Dlatego przygotowanie umów przestaje być prostą czynnością administracyjną. Staje się elementem zarządzania ryzykiem prawnym przedsiębiorstwa.
Czas na profesjonalne wsparcie
Nowe przepisy nie oznaczają, że każda umowa B2B lub zlecenie zostaną zakwestionowane. Nie oznaczają również końca elastycznych form współpracy.
Oznaczają natomiast, że przedsiębiorcy powinni jeszcze większą uwagę poświęcić sposobowi konstruowania relacji z osobami wykonującymi pracę.
Dobrze przygotowana umowa, zgodna z rzeczywistym modelem współpracy oraz poprzedzona analizą ryzyka, staje się dziś nie tylko dokumentem regulującym prawa stron, lecz także jednym z najważniejszych elementów zabezpieczenia przedsiębiorcy przed konsekwencjami przyszłej kontroli.
W realiach nowych przepisów profesjonalne wsparcie prawne i podatkowe przestaje być kosztem. Coraz częściej staje się inwestycją w bezpieczeństwo prowadzonego biznesu.
Anna Gembicka-Wilk
CEO Gembicka-Wilk Consulting Tax & Law
Specjalistka ds. księgowości i doradztwa biznesowego
Zarządzam zespołem kilkudziesięciu księgowych, posiadam doświadczenie w zarządzaniu zespołami adwokatów i radców prawnych
